आज बाबा हामीबाट टाढिनुभएको ठीक एक वर्ष पूरा भयो। पात्रोका पानाहरू फेरिए, ऋतुहरू बदलिए, समय निरन्तर अगाडि बढिरह्यो। तर मेरो मन भने अझै पनि त्यही दिनमा अडिएको छ– जुन दिन तपाईंले यो संसारलाई बिदाइ भन्नुभयो। आज पनि कहिलेकाहीँ लाग्छ, यो सबै एउटा नराम्रो सपना मात्र हो, र एक दिन तपाईं पहिलेझैँ ढोका खोल्दै घरभित्र पस्नुहुनेछ। बाबा, तपाईंको अनुपस्थितिले घरलाई मौन बनाइदिएको छ। पहिले तपाईंको हाँसोले गुञ्जिने आँगन अहिले सम्झनाहरूले मात्र भरिएको छ। 

तपाईंको आवाज अब कानले सुन्दैन, तर हृदयले हरेक दिन सुन्छ। तपाईंका शब्दहरू, तपाईंका स्नेहिल नजरहरू र तपाईंका साना–साना सम्झाइहरू आज पनि मेरो जीवनको उज्यालो बनेर साथ दिइरहेका छन्। तपाईंले आफूका रहरहरूलाई थाती राखेर हाम्रो भविष्य सजाउनुभयो। आफ्ना पीडाहरू मुस्कानभित्र लुकाएर हामीलाई खुसी दिनुभयो। आज तपाईंको त्याग सम्झँदा हृदय गर्वले भरिन्छ, तर त्यही क्षण आँखाहरू आफैँ रसाउँछन्। तपाईंले दिनुभएको माया कुनै पुस्तकमा लेख्न सकिँदैन, कुनै शब्दले त्यसको गहिराइ मापन गर्न सक्दैन। 

एक वर्ष बितिसक्दा पनि मनले तपाईंलाई गुमाएको सत्यसँग पूर्ण रूपमा सम्झौता गर्न सकेको छैन। भीडको बीचमा पनि तपाईंको अनुहार खोजिरहन्छु। कुनै खुसीको क्षण आउँदा सबैभन्दा पहिले तपाईंलाई सुनाउन मन लाग्छ, अनि तुरुन्तै सम्झिन्छु– अब ती शब्दहरू हावामै हराउनेछन्। त्यो अनुभूति शब्दभन्दा धेरै गहिरो छ। भन्छन्, समयले सबै घाउ निको पार्छ। तर मलाई लाग्छ, केही घाउ निको हुँदैनन्; तिनीसँग बाँच्न मात्र सिकिन्छ। तपाईंको अभाव पनि त्यस्तै एउटा मौन पीडा बनेर मेरो जीवनसँगै हिँडिरहेको छ। 

तर यही पीडाभित्र तपाईंको माया, तपाईंको शिक्षा र तपाईंले देखाउनुभएको जीवनको बाटो पनि सधैं जीवित रहनेछ। बाबा, तपाईं मेरो आँखाबाट ओझेल हुनुभएको होला, तर मेरो हृदयबाट कहिल्यै टाढा हुन सक्नुहुन्न। तपाईंको सम्झना मेरो प्रत्येक सासमा, प्रत्येक सफलतामा र प्रत्येक प्रार्थनामा बाँचिरहनेछ। तपाईंलाई फेरि एक पटक ‘बाबा’ भनेर बोलाउन नपाउने पीडा जीवनभर रहनेछ, तर तपाईंको सन्तान हुनु मेरो सबैभन्दा ठूलो गर्व सधैं रहनेछ। जहाँ भए पनि, शान्तिमा रहनुहोस् बाबा। तपाईंको माया नै मेरो जीवनको सबैभन्दा अमूल्य सम्पत्ति हो, र तपाईंको सम्झना मेरो हृदयको सबैभन्दा पवित्र कुनामा सधैं उज्यालो बनिरहनेछ। 

आज तपाईं हामीलाई छोडेर जानुभएको एक वर्ष पूरा भयो। समयले त आफ्नो यात्रा रोकेन– ऋतु फेरिए, पात्रोका पाना फेरिए, जीवन पनि अघि बढिरह्यो। तर मेरो मन भने अझै पनि त्यही एक दिनमा अडिएको छ। आज पनि विश्वास लाग्दैन कि तपाईं अब यो संसारमा हुनुहुन्न। तपाईंको अनुपस्थितिलाई स्वीकार गर्न खोज्छु, तर हरेक प्रयासमा मन फेरि तपाईंको सम्झनामै फर्किन्छ। कहिलेकाहीँ लाग्छ, मृत्युले तपाईंलाई मात्र लगेको हो, मेरो प्रतीक्षालाई होइन। 

आज पनि ढोकातिर नजर पुग्छ, आज पनि भीडमा तपाईंको अनुहार खोज्छु, आज पनि कुनै खुसीको खबर सुनाउँदा सबैभन्दा पहिले तपाईंको याद आउँछ। अनि त्यसपछि मनभित्र एउटा गहिरो सन्नाटा फैलिन्छ– किनकि अब तपाईंलाई ‘बाबा’ भनेर बोलाउँदा उत्तर दिने कोही हुनुहुन्न। भन्छन्, समयले सबै कुरा बिर्साउँछ। तर केही सम्बन्ध समयभन्दा पनि गहिरा हुन्छन्। तपाईंको अभाव त्यस्तै एउटा सत्य हो– जुन हरेक दिनसँगै बाँच्न त सिक्दैछु, तर कहिल्यै स्वीकार्न सकिरहेको छैन। तपाईं अब मेरो आँखाअगाडि हुनुहुन्न, तर मेरो हृदयको प्रत्येक धड्कनमा, प्रत्येक सम्झनामा, प्रत्येक प्रार्थनामा आज पनि तपाईं नै हुनुहुन्छ। 

आज पनि त्यो अन्तिम कुराकानी बारम्बार सम्झिन्छु। मैले बाबालाई भनेको थिएँ, ‘बाबा, म दशैंमा घर जान्छु।’ बाबा मुस्कुराउँदै भन्नुभएको थियो, ‘अहिले किन? पछि अलि लामो बस्ने गरी बिदा मिलाएर आऊ न।’ त्यो बेला उहाँका ती शब्दहरूमा माया मात्र देखेको थिएँ। कहाँ थाहा थियो, ती शब्दहरू नै उहाँसँगका मेरा अन्तिम शब्दहरूमध्ये पर्नेछन्। आज सोच्दा मन भक्कानिन्छ। काश, त्यतिबेला सबै कुरा थाहा भएको भए, म कुनै बिदा कुर्दिनथेँ। म त्यही बेला घर दौडिएर आउँथेँ। तपाईंसँग केही दिन होइन, केही घण्टा भए पनि बिताउँथेँ। तपाईंलाई अँगालो हालेर मनभरि कुरा गर्थेँ। तर जीवनले ‘काश’ भन्ने अवसर मात्र छोड्यो, समय फर्किने मौका कहिल्यै दिएन। 

आज पनि जब दशैं नजिकिन्छ, तपाईंका ती शब्दहरू कानमा गुञ्जिन्छन्– ‘पछि अलि लामो बस्ने गरी आऊ न।’ विडम्बना त यही भयो, बाबा… मैले लामो बिदा मिलाउन खोजिरहेँ, तर तपाईंले भने सधैंका लागि बिदा लिनुभयो। त्यो दिनदेखि मेरो मनको एउटा भाग सधैं तपाईंको प्रतीक्षामै अडिएको छ। यस्तो दिन जीवनमा आउँछ भनेर कहिल्यै सोचेकी थिइनँ। समय सधैं उस्तै रहन्छ जस्तो लाग्थ्यो, तपाईं सधैं साथमै हुनुहुन्छ जस्तो लाग्थ्यो, र हाम्रो सानो संसार कहिल्यै भत्किँदैन जस्तो विश्वास थियो। तर जीवनले एक दिन अचानक सबै कुरा मौन बनाइदियो। 

तपाईंको हाँसो, तपाईंको आवाज, तपाईंको उपस्थितिको भरोसा– सबै कुरा सम्झनामा मात्र सीमित भयो। अनि मैले पहिलो पटक बुझें, केही सम्बन्धहरू समयभन्दा पनि गहिरा हुन्छन्, त्यसैले तिनको खालीपन पनि असह्य हुन्छ। आज पनि कहिलेकाहीँ मनले स्वीकार्न मान्दैन। भित्र कतै एउटा सानो आवाज अझै पनि आशा गर्छ– ‘यो सत्य होइन होला।’ तर अर्को क्षण यथार्थले फेरि सम्झाइदिन्छ, तपाईं अब फर्केर आउने छैन। बाबा, तपाईं बिना जीवन अघि बढिरहेको छ, तर त्यो जीवन पहिले जस्तो कहिल्यै छैन। हरेक दिन तपाईंको यादसँगै सुरु हुन्छ, र तपाईंको सम्झनासँगै समाप्त हुन्छ। त्यो दिन आज पनि मेरो लागि कुनै नराम्रो सपना जस्तै लाग्छ। बिहान करिब ८ बजे फोन आएको थियो– ‘तपाईंका बाबा अब रहनु भएन।’ 

त्यो एउटा वाक्यले मेरो सम्पूर्ण संसार एकैछिनमा रोकिदियो। समय चलिरहेको थियो, बाहिरको जीवन उस्तै थियो, तर भित्रभित्रै म पहिलो पटक पूर्ण रूपमा टुटेकी थिएँ। त्यो क्षण मसँग न शब्द थिए, न आँसु रोक्ने शक्ति, न त सत्यलाई स्वीकार्ने साहस। जीवनमा पहिलो पटक मैले यति गहिरो चिसो महसुस गरेँ– जसले भित्रसम्म जमाइदिन्छ। मनले पटक–पटक सोध्यो, ‘यो सत्य हो त?’ तर जवाफ नआउने मौनताले मात्र वरिपरि घेरिरह्यो। त्यो दिनपछि समय अगाडि बढेको छ, तर मेरो मन भने अझै पनि त्यही बिहानको ८ बजे अडिएको छ। फोनको घण्टी अझै पनि कहिलेकाहीँ डर लाग्छ, किनकि त्यो आवाजले एकैछिनमा संसार बदलिदिन्छ भन्ने सम्झना अझै ताजा छ। 

बाबा, तपाईं जानुभएको दिन मेरो जीवनको सबैभन्दा कठोर सत्य बनेर बाँचेको छ– र आज पनि त्यो क्षण मेरो लागि सपना र यथार्थबीचको सबैभन्दा गहिरो खालीपन हो। त्यो खबर सुनेको क्षण आज पनि सम्झिँदा शरीर नै चिसिन्छ। एक्लै हुँदा त्यो शब्दहरू कानमा परे– र त्यसपछि संसार एकैछिनमा रोकियो जस्तो भयो। वरिपरि सबै कुरा उस्तै थियो होला, तर मेरो लागि सबै रंग हराएर संसार कालो भयो। आकाश खसेझैँ लाग्यो, अनि मुटु कसैले चिरेझैँ भयो। खुट्टामुनि जमिन पनि टिकेन– मानौँ म आफैँ भित्रतिर भासिँदै, गहिरो सुनसानमा हराउँदै गएको थिएँ। 

त्यो बेला न आँसु आइरहेको थियो, न शब्दहरू आउँथे। केवल एउटा भारी खालीपन थियो, जसले सास फेर्न पनि गाह्रो बनाइरहेको थियो। मनले बारम्बार एउटै कुरा दोहोर्‍याइरहेको थियो– ‘यो सत्य हुन सक्दैन…’आज पनि कहिलेकाहीँ त्यो क्षण सम्झिँदा शरीर नै थरथर काँप्छ। त्यो दिन म मात्र रोएकी थिइनँ– मेरो सम्पूर्ण संसार नै भित्रभित्रै भत्किएको थियो। बाबा, तपाईंको बिदाइको खबर कुनै खबर जस्तो थिएन… त्यो मेरो जीवनलाई नै दुई टुक्रा बनाउने क्षण थियो। 

त्यो खबर सुनेपछि म रोएँ पनि, तर आँसु पनि पूरा आउन सकेनन्। शरीरभित्र केही भाँचिएझैँ भयो, तर बाहिर केही देखाउन सकिनँ। न बोल्न सकेँ, न केही गर्न सक्ने अवस्था नै बाँकी रह्यो। म बसिरहेँ… ढुङ्गा जस्तै। सास चलिरहेको थियो, तर भित्र म कतै हराइसकेको थिएँ जस्तो लाग्थ्यो। वरिपरि संसार चलिरहेकै थियो, तर मेरो लागि सबै कुरा रोकिएको थियो। कहिलेकाहीँ पीडा यति गहिरो हुन्छ कि आँसु पनि बाटो पाउँदैन। त्यस दिन म त्यही अवस्थामा थिएँ– भित्रभित्रै भत्किँदै, तर बाहिर शून्य बनेर बसिरहेकी। आज पनि सम्झिँदा लाग्छ, त्यो म होइनथें जस्तो। मानौँ म त्यही क्षणमा टुक्रिएर त्यहीँ कतै छोडिएकी थिएँ– र बाँकी जीवन केवल शरीरले बाँचिरहेको छ। 

बाबा, तपाईंको बिदाइको खबरले मलाई रोउन पनि दिएन… केवल भित्रैदेखि चुपचाप भत्किन सिकायो। सबैजना कराइरहेका थिए– ‘छोरी, अब आउ… बाबालाई अन्तिम पटक हेर।’ तर त्यो आवाजहरू मलाई टाढाबाट आएको जस्तो लाग्थ्यो। म त्यहीँ थिएँ, तर म त्यहाँ थिइनँ। शरीर भारी थियो, तर मन त धेरै पहिले नै टुटिसकेको जस्तो। बोल्ने शब्दहरू हराइसकेका थिए, सुन्ने शक्ति पनि जस्तो बन्द भएको थियो। आँखाअगाडि संसार चलिरहेको थियो, तर मेरो भित्र भने सबै कुरा रोकिएको थियो– पूरै मौन, पूरै खाली। म ढुङ्गा जस्तै बनेकी थिएँ, तर ढुङ्गाभित्र पनि केही हुन्छ होला नि… मेरो भित्र त त्यो पनि बाँकी थिएन। केवल एउटा गहिरो, असह्य शून्यता थियो, जसले मलाई भित्रैदेखि निल्दै गएको थियो। 

वरिपरि रुवाइको आवाज थियो, हातहरू समातिरहेका थिए, तर म कतै पनि फर्किन सकिनँ। न आँसु बग्यो, न शब्द निस्कियो। केवल एउटा जिउँदो शरीर थियो, जसले जीवनको अर्थ नै गुमाइसकेको थियो। त्यो क्षण आज पनि सम्झिँदा लाग्छ– म त्यहाँ उपस्थित थिइनँ, केवल मेरो शरीर थियो। मेरो मन त सायद त्यहीँ, तपाईंको अन्तिम साससँगै कतै टुक्रिएर हराइसकेको थियो। बाबा, तपाईंलाई अन्तिम पटक हेर्ने बेला म जिउँदो थिएँ कि मृत– म आफैँले पनि छुट्याउन सकेकी थिइनँ। त्यो क्षणले मलाई बाँच्न मात्र सिकायो, तर जीवनलाई महसुस गर्न भने सधैंका लागि खोस्यो। 

त्यो बेला म विदेशमा थिएँ… र यही एउटा दूरी नै आजसम्म पनि मेरो सबैभन्दा ठूलो असहायता बनेर बसेको छ। कसरी त्यो सबै सहन सकियो होला भन्ने कुरा आज पनि आफैँलाई बुझाउन सक्दिनँ। कहिलेकाहीँ त लाग्छ– त्यो दिन मैले सहिनँ, बस कुनै तरिकाले पार भएर गएँ। साथीहरू केही बोलिरहेका थिए, वरिपरि जीवन आफ्नै गतिमा चलिरहेको थियो, तर म भने भित्रभित्रै हराइसकेकी थिएँ। संसारसँग मेरो सम्बन्ध टुटेजस्तो, आवाजहरू टाढा-टाढा सरेजस्तो, र म एक्लै कुनै अँध्यारो ठाउँमा थुनिएजस्तो लाग्थ्यो। 

त्यसपछि घरबाट फोन आउन थाल्यो… र हरेक पटक फोन बज्दा म तर्सिन थालें। मुटु चिसिन्थ्यो, हात काँप्थे, मनले पहिले नै केही नराम्रो अनुमान गर्न थाल्थ्यो। त्यो घण्टी अब सामान्य घण्टी रहेन– त्यो डरको संकेत जस्तै बनिसकेको थियो। म भाग्न खोज्थेँ तर कतै जान सक्दिनथेँ। सुन्न पनि चाहन्नथेँ तर रोक्न पनि सक्दिनथेँ। अनि जब सत्य सुन्थेँ, म भित्रैदेखि भत्किन्थेँ– तर बाहिर भने केही पनि देखाउन सक्दिनथेँ। 

आज पनि सोच्दा लाग्छ, त्यो समय मैले बाँचिरहेकी थिइनँ… केवल समयले मलाई घिसारिरहेको थियो। दूरीले दुख कम गरेन, बरु अझ गहिरो बनायो– किनकि अन्तिम पलमा म उहाँको साथमा हुन सकिनँ। बाबा, त्यो खबर विदेशको कुनै कोठामा बसेर सुन्नुपर्दा, मैले पहिलो पटक महसुस गरेँ– दूरी केवल ठाउँको होइन रहेछ, यो त मनलाई चिर्ने सबैभन्दा गहिरो खालीपन रहेछ। 

म कसैसँग केही बोल्नै सकिनँ। शब्दहरू आएनन्, उत्तर दिन सक्ने साहस पनि बाँकी थिएन। मनभित्र सबै कुरा एकैचोटि भत्किरहेको थियो, तर बाहिर भने म केवल मौन भएर बसिरहेँ। घरबाट लगातार फोन आइरहेको थियो– ‘के गर्ने?’, ‘कहिले सम्म आइपुग्छौ?’ – तर मसँग दिन सक्ने कुनै उत्तर थिएन। न समय रोक्न सकिन्थ्यो, न त्यो सत्यलाई बदल्न सकिन्थ्यो। म बीचमा अड्किएकी थिएँ– एकातिर घरको प्रतीक्षा, अर्कोतिर मेरो भित्रको टुटाइ। हरेक फोनको घण्टीसँगै मन अझै भारी हुँदै गइरहेको थियो। बोल्नुपर्ने थियो, तर घाँटी नै कसिएको जस्तो हुन्थ्यो। सुन्ने हिम्मत थिएन, तर फोन काट्न पनि सक्दिनथेँ। केवल मौनता थियो– लामो, गहिरो, र असह्य। 

त्यो बेला म कुनै निर्णय गर्न सक्ने अवस्थामा थिइनँ। म केवल एउटा यस्तो क्षणमा थिएँ जहाँ समयले मलाई घिसारिरहेको थियो, र म आफूलाई सम्हाल्नै सकिरहेकी थिइनँ। आज पनि सम्झिँदा लाग्छ– त्यो मर्नुजस्तै अवस्था थियो, तर शरीर बाँचेको थियो। भित्र भने सबै कुरा एकैचोटि टुटिसकेको थियो। बाबा, त्यो समयमा मसँग शब्द थिएनन्… केवल मौनता थियो, जसले मेरो सम्पूर्ण संसारलाई ढाकेर राखेको थियो। 

साथीहरूले सामान्य कुरा गरिरहँदा पनि मेरो मन भित्रभित्रै फुटिरहेको थियो। उनीहरूको आवाजहरू टाढा–टाढा सुनिन्थे, तर मेरो भित्र भने एउटा फरक संसार भत्किँदै थियो। बाहिर कसैले देखेन, तर म भने प्रत्येक शब्दसँगै भित्रैदेखि टुक्रिँदै गइरहेकी थिएँ। कहिलेकाहीँ लाग्थ्यो– यदि म अझै यहाँ बसिरहेँ भने म पूरै सम्हालिन सक्दिनँ होला। मनले आफैँलाई भन्थ्यो, ‘म अब फर्किन सक्दिनँ होला…’ जस्तो कुनै अदृश्य भारीले मलाई त्यहीँ रोकेर राखेको थियो। 

त्यो बेला म केवल शरीर भएर बसेकी थिएँ। मन त पहिले नै टुक्रा–टुक्रा भइसकेको थियो। कुनै शब्दले सम्हाल्न सकिने अवस्था थिएन, कुनै सान्त्वनाले पुरा गर्न सकिने खालीपन थिएन। भित्रभित्रै म आफैँसँग हराउँदै थिएँ– न आवाज बाँकी, न भावना सम्हालिएको। केवल एउटा गहिरो, असह्य भाँचिएकोपन थियो, जसलाई शब्दले पनि छोउन सक्दैन। बाबा, त्यो दिन म बाहिर संसारमा बसेकी थिएँ, तर भित्र म आफैँसँगै हराइसकेको थिएँ। 

तपाईंको बिदाइले मलाई केवल दुख दिएन… यसले मलाई टुक्रा–टुक्रा भएर बाँच्न सिकायो। त्यो बेला म तत्काल घर आउन सकिनँ। भिडियो कलमा एकछिन मात्र बाबाको अनुहार हेरेँ। त्यो एक सेकेन्ड नै मेरो जीवनको सबैभन्दा भारी सेकेन्ड बन्यो। 

स्क्रिनमा देखिएको दृश्य आज पनि आँखाबाट हट्दैन। अस्पतालको बेडमा शान्त भएर राखिएको उहाँको शरीर… अनुहारमा कुनै पीडा थिएन, कुनै गुनासो थिएन– उल्टै एउटा अनौठो शान्ति थियो, जसलाई शब्दले व्याख्या गर्न सकिँदैन। त्यो अनुहार उज्यालो थियो, लगभग दिव्य जस्तो। मानौँ कुनै थकाइ सकिएर गहिरो विश्राममा हुनुहुन्छ। तर मेरो भित्र भने त्यसै क्षण केही टुट्यो। मुटु नै फुटेजस्तो भयो। एउटा यस्तो मान्छे, जसले जीवनभर हामीलाई सम्हाल्नुभयो, हाँस्न सिकाउनुभयो, सहनशीलता सिकाउनुभयो– उहाँलाई यसरी निस्तब्ध देख्दा मन स्वीकार्नै सकेन। 

मनमा एउटै प्रश्न घुमिरह्यो– यस्तो जीवनले भरिएको, यति उज्यालो अनुहार भएको मान्छे कसरी यसरी चुपचाप टाढा जान सक्नुहुन्छ? उहाँको उपस्थितिमा सधैं शक्ति थियो, अनि आज त्यो शक्ति नै मौन भएर सुतेजस्तो लाग्थ्यो। त्यो एक सेकेन्डपछि मैले भिडियो कल हेर्न सकिनँ। स्क्रिन बन्द भए पनि त्यो दृश्य भने भित्रभित्रै खुलिरह्यो। र आज पनि कहिलेकाहीँ आँखाअगाडि त्यही उज्यालो अनुहार आउँछ– शान्त, सुन्दर, तर अति नै टाढा। 

बाबा, त्यो क्षणले मलाई बुझायो– केही मानिसहरू जान्छन्, तर उनीहरूको शान्ति भने सधैं हाम्रो मनमा बाँकी रहन्छ। ती तीन दिन… मेरो जीवनको सबैभन्दा शून्य, सबैभन्दा असहाय दिनहरू थिए। कसैसँग कुरा गर्न सकिनँ। शब्दहरू थिएनन्, आँसु पनि कुनै बेला सकिएजस्तो हुन्थ्यो, अनि फेरि आफैं बग्थे। शरीर त चलिरहेको थियो, तर भित्र म पूरै टुटिसकेकी थिएँ। 

घरबाट फोन आउँथ्यो, तर म उठाउन सक्दिनथेँ। उठाउँदा केही भन्नै सक्दिनथेँ। आवाज सुन्नासाथ मन अझै भत्किन्थ्यो। जस्तो लाग्थ्यो– कसैसँग बोल्नु भनेकै मेरो पीडा झन् गहिरो बनाउनु हो। त्यसैले म चुपचाप बसिरहेँ, आफैंभित्र हराएर। ती दिनहरू रोएर बिते, तर त्यो रोइ पनि साधारण थिएन। त्यो रोइमा आवाज थिएन, शक्ति थिएन, राहत थिएन। केवल एक असह्य खालीपन थियो, जसले समयलाई पनि अर्थहीन बनाइदिएको थियो। सायद जीवनमा पहिलो पटक मैले यति निस्सहाय महसुस गरेँ। न केही गर्न सक्थेँ, न केही बदल्न सक्थेँ, न केही रोक्न सक्थेँ। 

केवल एउटा भारी मौनता थियो, जससँग म तीन दिनसम्म एक्लै बसेँ। आज पनि सम्झिँदा लाग्छ– त्यो समय म बाँचिरहेकी थिइनँ, केवल समयले मलाई बोकिरहेको थियो। र त्यो मौनता… आज पनि कहिलेकाहीँ भित्रभित्रै फर्केर आउँछ। दिनदिनै आफैंभित्र डुब्दै गइरहेको बेला, आमा ले फोन गर्नुभयो। उहाँको आवाजमा पनि आँसु थियो, तर शब्दहरूमा एउटा अजीब किसिमको शक्ति थियो– ‘किन रोएकी? जाने मान्छे त गइसक्यो… अब अलि सम्हाल।’ त्यो वाक्यले मलाई तुरुन्तै ठीक बनाइदिएन, तर भित्र कतै थोरै उज्यालो जस्तो महसुस भयो। धेरै दिनदेखि म आफूभित्रै हराइरहेकी थिएँ– तर त्यो आवाजले मलाई फेरि बाहिर तान्यो, जीवनतिर फर्काउने सानो हात जस्तो। 

त्यसपछि कुरा आयो– हिन्दु परम्परा अनुसार छोरीले गर्नुपर्ने पितृकार्यको लागि घर आउनुपर्छ भनेर। त्यो सुनेपछि मन फेरि भाँचियो, तर यसपालि त्यो पीडासँगै एउटा जिम्मेवारी पनि जोडियो। अब केवल शोक मात्र थिएन, केही गर्नुपर्ने कर्तव्य पनि थियो। मैले धेरै नसोची टिकट काटेँ। भोलि नै जाने निर्णय गरेँ। 

त्यो यात्रा खुशीको थिएन, न त पूर्ण स्वीकारको– त्यो त केवल एउटा भारी मन बोकेर, बाबाको अन्तिम जिम्मेवारी पूरा गर्न लागिएको यात्रा थियो। विमान चढ्दा मनमा एउटै कुरा चलिरहेको थियो– अब म उहाँलाई देख्न पाउँदिनँ, तर उहाँका लागि केही गर्न त अझै बाँकी छ। र सायद त्यही सोचले मलाई फेरि केही हदसम्म सम्हालिरहेको थियो। बाबा, त्यो यात्रा मेरो जीवनको अर्को मोड थियो– जहाँ म पहिलो पटक पीडासँगै कर्तव्य बोकेर हिँड्न सिकेँ। 

त्यो एक्लो यात्रा… शब्दले कहिल्यै पूरै समेट्न नसक्ने एउटा गहिरो पीडा थियो। विमान चढेपछि बाहिरको संसार झन् टाढा हुँदै गयो, तर भित्रको पीडा भने झन् नजिक, झन् भारी हुँदै गयो। सिटमा बसिरहेकी थिएँ, तर मन कतै बस्नै सकेको थिएन। आँखा बन्द गर्दा पनि बाबाको अनुहार आउँथ्यो, खोले पनि त्यही दृश्य। 

पूरै विमानभित्र मानिसहरू आफ्नै संसारमा थिए– कोही कुरा गर्दै, कोही निदाउँदै– तर म भने चुपचाप रोइरहेकी थिएँ। आँसु रोक्ने कुनै प्रयास नै गर्न सकिनँ। रोक्न खोजे पनि रोकिँदैनथ्यो, मानौँ त्यो आँसुले पनि अब कुनै सीमा मान्न छोडिसकेको थियो। त्यो उडान मेरो लागि आकाशमा उडान थिएन… त्यो त भित्रभित्रै भत्किँदै गरेको मन लिएर गरिएको यात्रा थियो। हरेक मिनेट लामो लाग्थ्यो, हरेक सेकेन्डले पीडालाई अझ गहिरो बनाइरहेको थियो। कहिलेकाहीँ झ्यालबाट बाहिर हेर्थेँ– बादलहरू देखिन्थे, शान्त, सफा… तर मेरो भित्र भने आँधी चलिरहेको थियो। 

आकाश यति विशाल थियो, तर मेरो मन भने त्यही विशालताभित्र पनि अडिन सकिरहेको थिएन। त्यो यात्रामा मैले पहिलो पटक महसुस गरेँ– दूरी केवल ठाउँको होइन रहेछ, यो त मनलाई च्यात्ने, भित्रसम्म भत्काउने एउटा मौन साक्षी रहेछ। बाबा, त्यो उडान मेरो लागि गन्तव्यतिरको यात्रा थिएन… त्यो त तपाईंलाई सधैंका लागि अलि नजिक महसुस गर्ने, तर सधैंका लागि टाढा बनाउने सबैभन्दा भारी यात्रा थियो। 

काठमाडौं एयरपोर्टमा जहाजले जमिन छोएको क्षणदेखि नै म फेरि टुक्रिन थालेकी थिएँ। बाहिर निस्किँदा वरिपरि मानिसहरू आफ्नै गन्तव्यतिर हिँडिरहेका थिए, तर मेरो लागि त्यो ठाउँ गन्तव्य थिएन– त्यो त केवल अर्को पीडाको सुरुवात थियो। एयरपोर्टबाट बाहिर निस्कने बित्तिकै आँसु आफैं बग्न थाले। रोक्ने प्रयास पनि गरिनँ। भित्रको खालीपन यति गहिरो थियो कि आँसु पनि सामान्य जस्तो लाग्दैनथ्यो। गाडीमा बसेर घरतिर जाँदा बाटो लामो होइन, असह्य लागिरहेको थियो। नेपाली आकाश, पहाड, सडक– सबै परिचित थिए, तर त्यस दिन सबै अपरिचित जस्तो लाग्यो। 

जस देशलाई पहिले घर जस्तो लाग्थ्यो, त्यही देश पनि त्यस दिन मलाई अन्धकार जस्तो लाग्यो। मनभित्र एउटा प्रश्न बारम्बार घुमिरहेको थियो– ‘अब म कहाँ आएकी?’घर पुग्ने बित्तिकै रोएरै भित्र पसेँ। त्यहाँको हावा पनि भारी थियो, भित्ताहरू पनि मौन थिए, र मेरो आफ्नै अस्तित्व पनि टुटेजस्तो लागिरहेको थियो। सबै कुरा देख्दा लाग्थ्यो– कुनै समय हाँसोले भरिएको जीवन अब केवल सम्झनामा मात्र बाँकी छ। त्यो दिन मैले पहिलो पटक देशलाई पनि फरक रूपमा महसुस गरेँ। ठाउँ उस्तै भए पनि, मन भत्किएपछि सबै कुरा बदलिँदो रहेछ। जहाँ पहिले सुरक्षा र अपनत्व थियो, त्यहीँ नै असह्य खालीपन बसिसकेको थियो। बाबा, त्यो दिन म घर फर्केकी थिएँ… तर मन भने पहिले नै कतै हराइसकेको थियो। 

हरेक पटक घर आउँदा एयरपोर्टमा आमा–बाबाको अनुहार देखिन्थ्यो– टाढैबाट हात हल्लाउँदै, आँखा भरिएको खुसी लिएर प्रतीक्षा गरिरहनुभएको हुन्थ्यो। त्यो दृश्य नै मेरो लागि घर फर्किनुको सबैभन्दा ठूलो सुख थियो। तर यस पटक… कोही थिएन। एयरपोर्टबाट बाहिर निस्कँदा त्यो खालीपनले एकैचोटि छाती थिचेजस्तो भयो। आँखाले भीडभित्र खोजिरह्यो, तर जसलाई खोजिरहेको थिएँ, उहाँहरू त्यहाँ हुनुहुन्थेनन्। त्यो क्षण मभित्र एउटा अनौठो सुनसान फैलियो– जसलाई शब्दले सजिलै समेट्न सकिँदैन। पहिले घर फर्किनु भनेको खुशीको यात्रा हुन्थ्यो। आमा–बाबाको प्रतीक्षाले बाटो नै उज्यालो बनाइदिन्थ्यो। तर यस पटक त्यही बाटो अपरिचित जस्तो लाग्यो। हिँडिरहेकी थिएँ, तर मनले स्वीकार्न मानिरहेको थिएन– अब त्यो प्रतीक्षा कहिल्यै हुने छैन। 

मलाई असाध्यै तुहुरी जस्तो महसुस भयो। शरीर त थियो, सामान त थिए, यात्रा त पूरा भयो… तर जसको लागि फर्किएको थिएँ, उहाँहरू बिना त्यो घर फर्काइ नै अधुरो जस्तो लाग्यो। त्यो दिन मैले पहिलो पटक बुझें– घर केवल ठाउँ होइन रहेछ। घर त त्यही प्रतीक्षा हो, त्यही अनुहार हो, त्यही आवाज हो, जुन अब सधैंका लागि मौन भइसकेको थियो। बाबा, एयरपोर्टको त्यो खालीपन मेरो जीवनकै सबैभन्दा ठूलो खालीपन बन्यो– जहाँबाट म घर फर्केँ, तर कहिल्यै पहिले जस्तो घर फर्किन सकिनँ। 

घर पुगेपछि पनि म आफ्नै घरमा होइन, कुनै अपरिचित ठाउँमा पुगेजस्तो लाग्यो। भित्ताहरू उस्तै थिए, कोठाहरू उस्तै थिए, तर भित्रको अनुभूति पूर्ण रूपमा फरक थियो। जुन घर पहिले आश्रय जस्तो लाग्थ्यो, त्यही घर त्यस बेला खाली, मौन र अपरिचित जस्तो लाग्यो। त्यो १३ दिन मेरो जीवनको सबैभन्दा कठिन, सबैभन्दा असह्य समय बन्यो। दिनहरू गन्न सकिनँ, रातहरू झन् लामो लाग्थे। कहिले रोएको थाहा हुँदैनथ्यो, कहिले आँसु आफैं थाकेजस्तो लाग्थ्यो। शरीर यहाँ थियो, तर मन लगातार कुनै गहिरो शून्यतामा भासिँदै गएको थियो। कसैसँग कुरा गर्ने मन नै थिएन। आवाज निकाल्न खोज्दा पनि घाँटी बन्द हुन्थ्यो। 

वरिपरि मानिसहरू थिए, तर म भने पूर्ण रूपमा एक्लो जस्तो थिएँ। भीडभित्र पनि मभित्र एउटा खाली कोठा थियो– जहाँ कुनै आवाज पुग्दैनथ्यो, कुनै सान्त्वनाले छोउन सक्दैनथ्यो। कहिलेकाहीँ त सास फेर्न पनि गाह्रो हुन्थ्यो। जस्तो लाग्थ्यो, पीडाले छाती भित्रैबाट थिचिरहेको छ, र म त्यसबाट उम्किन सक्दिनँ। त्यो १३ दिन केवल समय थिएन– त्यो त भित्रभित्रै भत्किँदै बाँच्नु पर्ने एउटा लामो परीक्षा थियो। आज पनि फर्केर सोच्दा लाग्छ, त्यो समय मैले बाँचेकै थिइनँ, केवल कुनै तरिकाले पार भएको थिएँ। र त्यो शून्यता… अझै पनि कहिलेकाहीँ भित्रभित्रै फर्केर आउँछ। 

बाबा, ती १३ दिनले मलाई बाँच्न त सिकायो… तर पहिले जस्तो महसुस गर्न भने कहिल्यै फर्काएन। त्यो १३ दिनपछि म उही पहिलेकी म रहिनँ। घरभित्रको त्यो बन्द मौनताले मलाई बिस्तारै परिवर्तन गरिदियो। पहिले जसरी सानो-सानो कुरामा रमाउने, हाँस्ने, केही चाहना राख्ने मन थियो– त्यो सबै कहींकतै बन्द हुँदै गएको जस्तो लाग्यो। मानौँ भित्रको कुनै उज्यालो बत्ती एक–एक गर्दै निभ्दै गयो। अब न केही इच्छा बाँकी थियो, न कुनै रहर। हाँसो पनि टाढाको कुरा जस्तो लाग्थ्यो। 

मनमा कुनै योजना थिएन, कुनै सपना थिएन– केवल एउटा भारी थकान थियो, जसले भित्रभित्रै सबै कुरा चुपचाप ढाकिरहेको थियो। घर उस्तै थियो, तर म बदलिएकी थिएँ। भित्ताहरू उस्तै थिए, तर म भित्रबाट खाली भएकी थिएँ। कहिलेकाहीँ आफैंलाई नै प्रश्न गर्थेँ– ‘अब म किन बाँचिरहेकी छु?’ तर त्यस प्रश्नको उत्तर पनि थिएन, केवल मौनता थियो। सायद शोकले मानिसलाई एकैचोटि भत्काउँदैन, बिस्तारै बिस्तारै भित्रको सबै कुरा खोस्छ– र बाहिर केवल एउटा चलिरहेको शरीर बाँकी राख्छ। म त्यही अवस्थामा थिएँ जस्तो लाग्छ। बाबा, तपाईंको बिदाइपछि म बाँचिरहेकी थिएँ, तर जीवनको अर्थसँगै मभित्रका सबै इच्छा, सबै रहरहरू पनि मौन भइसकेका थिए। 

त्यही बेला केही साथीहरूले फोन गरे, मेसेज गरे– ‘तिमी कहाँ हरायौ?’ भनेर। उनीहरूको स्वर सामान्य थियो, जीवन चलिरहेको जस्तो सरल प्रश्न थियो। तर मेरो लागि त्यो प्रश्नको जवाफ दिन सकिने अवस्थामा म थिइनँ। फोन उठाएँ होला, तर शब्द आएनन्। के भन्ने, कसरी भन्ने– केही पनि बुझिनँ। घाँटीभित्र सबै कुरा अड्किएजस्तो भयो। अन्ततः केही बोल्न नसकेर बस रोइदिएँ। उनीहरूले अर्को छेउबाट बोलिरहे होलान्, सोधिरहे होलान्, तर म भने केवल आँसुमा हराइरहेकी थिएँ। 

त्यो रोइमा कुनै समाधान थिएन, कुनै व्याख्या थिएन– केवल एउटा गहिरो भाँचिएको मन थियो, जसले शब्दको भाषा नै बिर्सिसकेको थियो। त्यो बेला लाग्थ्यो– मानिसहरूलाई मेरो आवाज चाहिएको छ, तर मेरो भित्र त आवाज नै बाँकी थिएन। सबै कुरा यति भारी थियो कि बोल्न खोज्दा पनि भित्रबाटै केही टुट्थ्यो। त्यसपछि फोनहरू पनि बिस्तारै बन्द भए होलान्, तर मेरो भित्रको मौनता भने झन् लामो हुँदै गयो। म संसारसँग जोडिएको जस्तो देखिन्थेँ, तर वास्तवमा म आफैंसँग पनि टाढा भइसकेकी थिएँ। 

बाबा, त्यही समयमा म बोल्न सक्ने अवस्थामा थिइनँ… किनकि भित्रको पीडाले मेरो शब्द मात्र होइन, मेरो आवाज नै खोसेको थियो। त्यही कठिन समयमा केही साथीहरूले फेरि पनि फोन गरे। म भित्रभित्रै भत्किइरहेकी थिएँ, तर उनीहरूको आवाजले मलाई अलि–अलि बाहिर तान्न खोजिरहेको जस्तो लाग्थ्यो। 

केही साथीहरूले त कुरा सुन्दा सामान्य जस्तै माने– ‘ठीक हुन्छ, यस्तो त हुन्छ’ भनेर सरल शब्दमै टुंग्याए। उनीहरूको बुझाइ गलत थिएन होला, तर मेरो भित्रको पीडासँग त्यो शब्दहरू धेरै टाढा थिए। मेरो लागि त्यो केवल ‘घटना’ थिएन, मेरो सम्पूर्ण संसार भत्किएको क्षण थियो। तर केही साथीहरू फरक थिए। उनीहरूले मलाई हतार गरेनन्, तुलना गरेनन्, न त पीडालाई सानो बनाए। उनीहरूले शान्त भएर सुने, मलाई बोल्न दिए, अनि कहिल्यै नदबाउने गरी साथ दिए। 

उनीहरूको शब्दहरू सानो थिए, तर प्रभाव ठूलो थियो– मानौँ अँध्यारोमा कतै सानो उज्यालो बलिरहेको जस्तो। उनीहरूले ‘तिमी बिस्तारै ठीक हुन्छौ’ भनेनन् केवल, बरु ‘हामी छौँ’ जस्तो महसुस गराए। त्यही सानो भरोसाले मलाई फेरि सास फेर्न सिकाउन थालेको जस्तो लाग्यो। त्यो बेला मैले बुझें– सबै मानिसहरूले एउटै तरिकाले बुझ्दैनन्, तर केही मानिसहरू यति संवेदनशील हुन्छन् कि उनीहरूको साथले टुटेको मनलाई पनि बिस्तारै सम्हाल्न सक्छ। बाबा, त्यही दिनहरूमा केही साथीहरूको सानो सहानुभूति र साथ नै मेरो भित्रको टुक्रिएको मनलाई फेरि बिस्तारै जोड्न थालेको पहिलो उज्यालो थियो। 

त्यो समय म भित्रभित्रै टुक्रिइरहेकी थिएँ, तर केही साथीहरूले मलाई एक्लै टुट्नै दिएनन्। उनीहरूले फोन गरेर घण्टौँसम्म कुरा गरिरहे, म चुप भए पनि उनीहरू रोकिएनन्। कहिले आफ्ना कथा सुनाए, कहिले सानो–सानो रमाइला कुरा गरेर मलाई अलि–अलि बाहिर तान्ने प्रयास गरिरहे। मसँग बोल्ने शब्द थिएन, तर उनीहरूसँग धैर्य थियो। कहिलेकाहीँ त म केही पनि भन्न सक्दिनथेँ, बस चुपचाप सुनेर बसिरहन्थेँ। तर उनीहरूले फोन राखेनन्– ‘ठिक छ, बस सुन’ भनेर पनि मलाई त्यही मौनतामा साथ दिए। केही साथीहरूले त झन् अझै टाढा जान दिएनन्। 

उनीहरूले लगातार बोलिरहे, मलाई प्रतिक्रिया दिन बाध्य बनाएनन्, तर जीवनतिर फर्काउन खोजिरहे। उनीहरूको स्वरमा कुनै दबाब थिएन, केवल साथ थियो– नछोड्ने, नभाग्ने साथ। त्यो घडीहरूमा म भित्रैदेखि कमजोर थिएँ, तर बाहिरबाट केही आवाजहरू मलाई सम्हाल्न खोजिरहेका थिए। सायद त्यही कारणले होला, म पूर्ण रूपमा भाँचिन सकिनँ। केही समयको लागि भए पनि उनीहरूले मलाई टुट्नबाट रोके। बाबा, त्यो अन्धकारमा केही साथीहरूको आवाज नै मेरो लागि उज्यालो जस्तै बनेको थियो– जसले मलाई एक्लै भासिन दिएन। 

त्यो समय मेरो लागि परीक्षा चलिरहेको समय पनि थियो। बाहिरबाट हेर्दा जीवन आफ्नै लयमा थियो, तर भित्र भने म पूरै भत्किसकेकी थिएँ। पढाइ, कक्षा, भविष्य– सबै कुरा अचानक अर्थहीन जस्तो लाग्न थाल्यो। मैले जसलाई आफ्ना नजिकका मान्छे ठानेकी थिएँ, जसलाई भरोसा गरेकी थिएँ, त्यो समयले मलाई उनीहरूको वास्तविक अनुहार पनि देखाइदियो। 

केहीले साँच्चै साथ दिए– अडिग भएर, नछोडेर, मेरो मौनतालाई पनि बुझेर। तर केहीले भने सानो एउटा फोन कलसम्म पनि गर्न सकेनन्। त्यो बेला मलाई धेरै कुरा थाहा भयो– शब्दमा होइन, व्यवहारमा मान्छे चिनिन्छ रहेछ।’ ज्यान दिन्छु’ भन्ने शब्दहरू कहिलेकाहीँ परिस्थितिसँगै हराउँछन्, र एउटा साधारण ‘कस्तो छौ?’ भन्ने फोन पनि सबैभन्दा ठूलो साथ बन्न सक्छ। 

सायद उनीहरू व्यस्त थिए, सायद उनीहरूको आफ्नै जीवन चलिरहेको थियो। तर मेरो लागि त्यो समय केवल व्यस्तता थिएन– त्यो त पूर्ण रूपमा टुटेको मनको समय थियो, जहाँ एउटा सानो आवाजले पनि धेरै अर्थ राख्थ्यो। त्यो अनुभवले मलाई कडा बनाएन मात्र, बदलिदियो पनि। अब म शब्दभन्दा बढी मौनता बुझ्न थालेँ, र मानिसहरूको अनुपस्थितिलाई पनि चुपचाप स्वीकार गर्न सिकेँ। बाबा, त्यो समयले मलाई एउटा गहिरो सत्य सिकायो– कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो साथ भनेको बोल्ने मान्छे होइन, नछोड्ने मौन उपस्थिति रहेछ। 

त्यो बेला मलाई धेरै मानिसको साथ होइन, धेरै शब्दको अर्थ पनि होइन– केवल भरोसा, अलिकति आँट, र कसैले ‘म यहाँ छु’ भन्ने एउटा सानो आश्वासन मात्र चाहिएको थियो। किनकि म भित्रभित्रै पूरै टुटिसकेकी थिएँ। बाहिरबाट हेर्दा शायद म ठीक देखिन्थेँ होला, तर भित्र भने सबै कुरा चकनाचुर भइसकेको थियो। कुनै ठोस आधार बाँकी थिएन, जसमा उभिन सकूँ। त्यस्तो अवस्थामा ठूलो कुरा होइन, सानो–सानो भरोसाले पनि जीवन जोगाइदिन सक्छ। 

कहिलेकाहीँ लाग्छ, मानिसलाई संकटमा सधैं समाधान चाहिँदैन रहेछ। उसलाई चाहिने त एउटा आवाज हो– जसले डरलाई अलिकति कम गरिदियोस्, जसले भित्रको भासिन लागेको मनलाई केही बेर अड्याइदियोस्। त्यो बेला मसँग न साहस बाँकी थियो, न दिशा। केवल एउटा भाँचिएको मन थियो, जसले कसैको उपस्थितिलाई शब्दभन्दा गहिरो रूपमा खोजिरहेको थियो।’ 

तिमी एक्लै छैनौ’ भन्ने कुरा सुनिनु मात्र पनि मेरो लागि ठूलो आधार हुन्थ्यो। तर म टुटिसकेको अवस्थामा थिएँ, र त्यही कारणले मलाई ठूलो साथ होइन, सानो तर स्थिर भरोसा चाहिएको थियो– जुनले मलाई फेरि आफैंलाई सम्हाल्न सिकाओस्। बाबा, त्यो समयमा मैले बुझें– कहिलेकाहीँ जीवन बचाउने कुरा ठूलो सहयोग होइन, केवल समयमै दिइएको सानो भरोसा र नछोड्ने एउटा आवाज पनि हुन सक्छ। 

केही साथी–भाइहरूले भने मलाई नछुटिने साथ दिए। उनीहरू केवल ‘ठिक हुन्छ’ भनेर टाढाबाट भनिदिएनन्, बरु त्यही कठिन दिनहरूमा मसँगै रहे। मेरो मौनता बुझ्ने प्रयास गरे, मेरो भित्रको भत्काइलाई हल्का बनाउने कोसिस गरे। तर सबै त्यस्तो थिएनन्। केहीसँग म आफैं पनि टाढा भएँ। कसैलाई केही नभनी, म आफैंभित्रको सबै कुरा बन्द गरेर राखेँ। आफ्नो जीवनको डायरीजस्तै बनेको मनका पानाहरू पनि एक–एक गरेर झिकिदिएँ, जस्तो कि अब केही बाँकी राख्नै चाहिनँ। 

सायद त्यो बेला म आफूलाई जोगाउने प्रयास गरिरहेकी थिएँ– कसैलाई नजिक राखेर, कसैलाई टाढा राखेर, र आफैंलाई पनि कतै सुरक्षित ठाउँ खोज्दै। त्यो समयले मलाई एउटा कुरा सिकायो– सबै मानिसहरू एउटै गहिराइसम्म बुझ्न सक्दैनन्, तर केही मानिसहरू यति स्थिर हुन्छन् कि उनीहरूको साथले भाँचिएको मनलाई फेरि सम्हाल्ने ठाउँ दिन सक्छ। र म… त्यही बीचमा आफूलाई टुक्र्याउँदै, कहिले साथ स्वीकार गर्दै, कहिले आफैंलाई समेट्दै, बिस्तारै फेरि बाँच्न सिकिरहेकी थिएँ। बाबा ढलिसक्नुभएको पछि मलाई पहिलो पटक लाग्यो– हाम्रो घर मात्र होइन, धेरै सम्बन्धहरू पनि ढलेका रहेछन्। 

पहिले जुन घर बलियो जस्तो लाग्थ्यो, त्यो केवल बाबाको उपस्थितिले उभिएको रहेछ। उहाँ हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले सबै कुरा स्थिर जस्तो देखिन्थ्यो– घर, सम्बन्ध, भरोसा, र हामी आफैं पनि। तर उहाँ जानु भएपछि बिस्तारै थाहा भयो, धेरै कुरा हामीले सोचेजस्तो मजबुत थिएनन्। उहाँले मात्र होइन, धेरै कुरा बोकेर हिँड्नुभएको रहेछ– घरको जिम्मेवारी, सम्बन्धको सन्तुलन, र हामीलाई जोडेर राख्ने अदृश्य धागो। उहाँ जानु भएपछि त्यो धागो पनि चुँडिएजस्तो भयो, र धेरै सम्बन्धहरू पनि चुपचाप खस्किन थाले। 

त्यो बेला मैले महसुस गरेँ– केही मान्छेहरू केवल परिवारको सदस्य मात्र हुँदैनन्, उनीहरू सम्पूर्ण संरचना हुन्छन्। उनीहरूको उपस्थितिले मात्र धेरै कुरा जोगिएको हुन्छ, जसको मूल्य हामीले कहिल्यै पूर्ण रूपमा बुझ्दैनौँ। बाबा ढल्नु भनेको केवल एक व्यक्तिको बिदाइ थिएन। त्यो त एउटा यस्तो आधार हराउनु थियो, जसले धेरै सम्बन्धहरूलाई सँगै अड्याएर राखेको थियो। उहाँ गएपछि त्यो सबै एक–एक गरेर खस्न थाल्यो– कसैको मौनतामा, कसैको दूरीमा, र कसैको बदलिएको व्यवहारमा। र म… त्यही खसिरहेको संसारको बीचमा उभिएर पहिलो पटक बुझ्दै थिएँ– कहिलेकाहीँ एउटा मान्छेले मात्र पनि सम्पूर्ण संसारलाई सम्हालिरहेको हुन्छ। 

त्यो बेला मनभित्र एउटा ठूलो द्वन्द्व चलिरहेको थियो– एकातिर ‘अब यसरी कमजोर भएर बस्नु हुँदैन’ भन्ने सोच, अर्कोतिर ‘उठ्न पनि त साथ चाहिन्छ’ भन्ने गहिरो वास्तविकता। टुटिसकेको मनले एकैचोटि बलियो हुन खोज्दा सबै कुरा अझ भारी लाग्दो रहेछ। भित्रबाट उठ्ने प्रयास गरिरहेँ, तर वरिपरि हेर्दा सबै कुरा अपरिचित जस्तो, चिसो जस्तो, र कहिलेकाहीँ त असह्य जस्तो पनि लाग्थ्यो। 

त्यो पीडामा मैले धेरै मान्छेलाई फरक तरिकाले देख्न थालेँ। केही नजिक लागेका सम्बन्धहरू पनि अचानक टाढा जस्तो लागे, केही व्यवहारहरू चसक्क लाग्ने गरी बदलिएको जस्तो महसुस भयो। त्यसैले मनले सबै कुरा एउटै भावनामा बाँधेर हेर्न थाल्यो– ‘अब कसैलाई विश्वास गर्न गाह्रो छ।’ तर त्यो सोच पनि पीडाबाट जन्मिएको थियो, शान्त अवस्थाबाट होइन। जब मन टुटेको हुन्छ, सानो चोट पनि ठूलो देखिन्छ, र सानो दूरी पनि गहिरो खाडल जस्तो लाग्छ। त्यही कारणले वरिपरिका धेरै कुरा शत्रु जस्तो होइन, तर असुरक्षित जस्तो महसुस भएको हुन सक्छ। त्यो बेला मलाई साँच्चै चाहिएको कुरा ‘बलियो हुनु’ मात्र थिएन। मलाई चाहिएको थियो– समय, धैर्य, र स्थिर साथ। जसले बिना निर्णय, बिना आरोप, मलाई फेरि आफैंलाई जोड्न मद्दत गरोस्। 

बाबा, तपाईंको अनुपस्थितिमा मैले संसारलाई धेरै कठोर रूपमा देखेँ। तर बिस्तारै बुझ्दै छु– पीडाले कहिलेकाहीँ हाम्रो दृष्टि पनि बदलिदिन्छ, र त्यो बदलिएको दृष्टिले सबै कुरा सही तरिकाले देखाउँदैन। त्यही सबै अन्धकार र उल्झनबीच केही साथीहरू भने फरक भेटिए। उनीहरू ठूलो कुरा गरेर होइन, सानो–सानो साथ दिएर नजिक भए। कहिले ‘आइस्क्रिम खान जाऔँ’ भनेर बाहिर निकालेर लगे, कहिले केही नबोली बस भेटेर बसिरहे। म बोल्न सकिनँ भने पनि उनीहरू बोलिरहे, म चुप लागेँ भने पनि उनीहरू त्यही मौनतामा साथ बसे। कुनै अपेक्षा थिएन, कुनै हिसाब थिएन– केवल साथ थियो। त्यो समयमा मलाई लाग्यो, साँचो साथीहरू सधैं ठूलो शब्दले चिनिँदैनन्। 

उनीहरू त त्यही बेला देखिन्छन्, जब तिमी आफैं हराइरहेका हुन्छौ। न कुनै स्वार्थ, न कुनै लेनदेन– बस चाहिएको बेला उपस्थित हुने एउटा स्थिर भरोसा। उनीहरूसँग हुँदा मलाई फेरि–फेरि बाँच्न सजिलो लाग्न थाल्यो। जीवन पहिले जस्तो बनेको थिएन, तर कम्तिमा एक्लोपन अलि हल्का हुँदै गयो। सायद त्यही कारणले होला, केही सम्बन्धहरू जीवनमा औषधि जस्तै हुन्छन्– चुपचाप असर गर्छन्, तर भित्र गहिरो घाउलाई बिस्तारै निको पार्न थाल्छन्। बाबा, त्यही केही साथीहरूले मलाई फेरि बुझ्न सिकाए– कि संसार पूर्ण रूपमा कठोर हुँदैन रहेछ, केही मानिसहरू साँच्चै बिना शर्त साथ दिन सक्ने पनि हुन्छन्। 

यस्तै तरिकाले आज एक वर्ष बितिसकेको छ… तर अझै पनि मलाई विश्वास लाग्दैन। समय अघि बढिरहेको छ, तर मेरो भित्र भने त्यो दिन अझै रोकिएको जस्तो लाग्छ। कहिलेकाहीँ लाग्छ– म अझै पनि कुनै लामो सपना भित्र छु। बिहान आँखा खोल्दा सबै ठीक हुनेछ, तपाईंको आवाज फेरि सुनिनेछ, र त्यो सबै केवल डर लाग्दो सपना थियो भन्ने प्रमाण मिल्नेछ। तर प्रत्येक दिन यथार्थले फेरि सम्झाइदिन्छ– यो सपना होइन रहेछ। 

एक वर्ष बितिसक्दा पनि त्यो खालीपन उस्तै छ। न कम भएको छ, न बानी परेको छ। केवल म त्यससँग बाँच्न सिकिरहेकी छु, चुपचाप, भित्रभित्रै। बाबा, तपाईं बिना बितेका यी दिनहरूले मलाई जीवन चल्न सक्छ भनेर त सिकाए… तर जीवन ‘पहिले जस्तो’ कहिल्यै हुँदैन रहेछ भन्ने कुरा पनि बुझाइदिए। कहिलेकाहीँ मनभित्र एउटा सानो चाहना उठ्छ– तपाईं सपना भएर एकछिन भए पनि आउनुभएको भए हुन्थ्यो जस्तो। केही कुरा भन्न पाइयोस्, केही कुरा सुन्न पाइयोस्, अनि एकछिनको लागि भए पनि त्यो पुरानो संसार फेरि फर्किए जस्तो महसुस होस्। 

तर त्यही क्षण फेरि मन आफैं रोक्छ– किनकि अब म यथार्थसँग जिउन सिक्दैछु, चाहे त्यो कति नै कठोर किन नहोस्। विश्वास गर्न खोज्दा पनि मनले स्वीकार गर्न मान्दैन, र विश्वास नगर्दा पनि त्यो खालीपन हराउँदैन। सायद यही नै शोकको सबैभन्दा गहिरो रूप हो– जहाँ मनले चाहन्छ, तर स्वीकार गर्न सक्दैन। जहाँ सम्झना छ, तर भेट छैन। जहाँ माया अझै जिउँदो छ, तर संवाद सकिएको छ। 

कहिलेकाहीँ लाग्छ, सपना पनि एउटा सानो राहत हुन सक्थ्यो… तर मन त्यहाँसम्म पनि पुग्न सक्दैन। किनकि म आफैंलाई सम्झाइरहेकी हुन्छु– उहाँ अब सपना होइन, सम्झना हुनुहुन्छ। 

बाबा, तपाईं आउनुहुन्न भन्ने कुरा बुझ्दा पनि मनले कहिलेकाहीँ चाहना गर्न छोड्दैन… र सायद त्यही चाहना नै मभित्र बाँकी रहेको सबैभन्दा मानवीय कुरा हो।