काठमाडौंको हरियाली र पहाडी भेगले घेरिएको सुन्दरीजल आज पनि इतिहासको गहिरो प्रतिध्वनि बोकेर उभिएको छ। यहाँको चिसो हावा, पुराना इँटाका भित्ताहरू र मौन प्रहरले नेपालको लोकतान्त्रिक संघर्ष, राजनीतिक पीडा र साहित्यिक चेतनाको एउटा असाधारण अध्याय सम्झाइरहन्छ। यही ठाउँमा कहिल्यै बन्दी बनाइएका थिए,नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बीपी कोइराला।

२०१५ सालको आमनिर्वाचनपछि नेपाली कांग्रेसले दुईतिहाइ बहुमत हासिल गर्दा देशभर आशाको उज्यालो फैलिएको थियो। लोकतन्त्र, समाजवाद र जनअधिकारको सपना बोकेका बीपी प्रधानमन्त्री बने। तर त्यो उज्यालो धेरै टिकेन। १ पुस २०१७ मा शाही नेपाली सेनाको बलमा जननिर्वाचित सरकार अपदस्त गरियो। सिंहदरबारको सत्ता अचानक मौन बन्यो, लोकतन्त्र बन्दी बन्यो, र सँगै बन्दी बनाइए बीपी कोइराला, संसद्का प्रथम सभामुख कृष्णप्रसाद भट्टराई, नेता गणेशमान सिंह लगायतका शीर्ष नेताहरू।

सिंहदरबारको कैदपछि उनीहरूलाई एक महिनापछि सुन्दरीजलस्थित तत्कालीन शाही नेपाली सेनाको आर्सनल प्रमुखको सरकारी निवासमा सारियो। वरिपरि पर्खालले घेरिएको त्यो घर मात्र बन्दीगृह थिएन, त्यो नेपाली लोकतन्त्रको मौन इतिहास बनेको थियो। सैनिक निगरानी, राजनीतिक अनिश्चितता र व्यक्तिगत पीडाबीच पनि बीपीको मन भने पराजित भएन।

विडम्बना के थियो भने, राज्यले जसलाई राजनीतिक रूपमा मौन बनाउन खोजेको थियो, त्यही व्यक्तित्वले सुन्दरीजलको एकान्तलाई नेपाली साहित्यको अमूल्य सिर्जनास्थल बनाइदिए। यही बन्दीगृहभित्र उनले नेपाली साहित्यका कालजयी कृतिहरू लेखे— दोषी चश्मा, तीनघुम्ति, सुम्निमा, नरेन्द्रदाइ, मोदी आइन, हिटलर र यहुदी, श्वेत भैरवी र आत्मकथा।

बन्दी जीवनको पीडा, मानव मनोविज्ञान, सामाजिक अन्तर्द्वन्द्व र स्वतन्त्रताको उत्कट चाहना उनका शब्दमा जीवित भए। सुन्दरीजल त्यसैले  जेल मात्र रहेन; त्यो साहित्यिक साधनास्थल पनि बन्यो।

वर्षौंपछि, यही ऐतिहासिक स्थललाई राष्ट्रले स्मृतिको घरमा रूपान्तरण गर्‍यो। २४ भदौ २०६१ मा सुन्दरीजल बन्दीगृहलाई बीपी सङ्ग्रहालयका रूपमा उद्घाटन गरियो। लोकतान्त्रिक इतिहास र बीपीको जीवनसँग जोडिएका सामग्रीहरू यहाँ व्यवस्थित रूपमा राखिए।

सङ्ग्रहालयभित्र पस्दा इतिहास बोल्न थालेजस्तो अनुभूति हुन्छ। बीपीले प्रयोग गरेका सामग्री, उनका हस्तलिखित दस्तावेज, पुराना तस्वीर, राजनीतिक आन्दोलनका प्रमाणहरू—सबैले एउटा युगको कथा सुनाउँछन्। त्यहाँ २००७ सालको क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको ट्याङ्कर पनि छ, जसले राणाशासनविरुद्धको संघर्ष सम्झाउँछ।

अझ एउटा कुनामा नेपाली राजनीतिका साहसी घटनामध्ये एक मानिने ३० जेठ २०३० मा नेपाली कांग्रेसले क्रान्तिका लागि खर्च जुटाउन अपहरण गरेको नेपाल वायुसेवा निगमको विमान पनि राखिएको छ। ती वस्तुहरू प्रदर्शन सामग्री मात्र होइनन्; ती राजनीतिक विद्रोह, साहस र परिवर्तनका प्रतीक हुन्।

तर समयले यो स्मृतिस्थललाई पनि क्षतविक्षत बनायो। १२ वैशाख २०७२ को विनाशकारी भूकम्पले सङ्ग्रहालयमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो। पुराना संरचनाका भित्ताहरू चर्किए, इतिहास बोकेका कोठाहरू थलिए। त्यसयता पुरातत्व विभागले यसको पुनःनिर्माण गरिरहेको छ। पुनर्निर्माण  भवन उठाउने काम होइन; यो राष्ट्रिय स्मृतिलाई जोगाउने प्रयास पनि हो।

आज सुन्दरीजलको यो स्थल राजनीतिक र साहित्यिक दृष्टिले उत्तिकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यहाँ लोकतन्त्रका लागि सहिएका यातना छन्, नेपाली साहित्यका उत्कृष्ट सिर्जनाहरूको जन्मकथा छ, र एउटा यस्तो इतिहास छ जसले बताउँछ,शरीरलाई बन्दी बनाउन सकिए पनि विचारलाई कैद गर्न सकिँदैन।